Waarom het geen chaos wordt als meerdere mensen eindverantwoordelijk zijn

Stefan van Langevelde

Gespreid leiderschap klinkt voor veel schoolleiders en leraren als een aantrekkelijk perspectief, maar het kan ook lastige praktijkdilemma’s oproepen. Eén die we vaak horen is: “Als iedereen invloed uit kan oefenen, wordt het dan geen chaos en wie neemt er dan eindverantwoordelijkheid?”. De verantwoordelijkheid voor resultaat en het benodigde proces daarnaartoe beleggen we gewoonlijk bij de schoolleiding. Dit past bij het beeld van positioneel leiderschap, waarin één of enkele personen de leiding moeten hebben. De grote massa volgt gehoorzaam. De leiders hebben de touwtjes in handen en zorgen ervoor dat alles in goede banen loopt. Ze zijn de lijm die de groep bij elkaar houdt. Als ze er niet zouden zijn dan valt de groep uiteen en wordt het een ongeregeld zooitje. Toch zijn er ook voorbeelden waar geen centrale leider aan te wijzen is. Is het werkelijk de leider die ons bindt of iets anders?

De leider als verantwoordelijke voor succes en falen

We zijn geneigd de verantwoordelijkheid voor succes en falen bij één of een paar mensen te leggen. Wanneer de resultaten positief zijn, dan bedanken we de leider(s) en richten we een standbeeld op. In de film Braveheart bijvoorbeeld, volgen we de levensloop van Schotse vrijheidsstrijder William Wallace (geportretteerd door Mel Gibson). De film laat zien hoe Wallace tegen alle verwachtingen in blijft strijden voor de goede zaak. Zijn medestrijders, een grote groep Schotse vrijheidsstrijders, spelen vooral een bijrol. Dat zij met dezelfde passie voor de vrijheid van hun volk ten strijde gaan is ondergeschikt. Het is William Wallace die de Schotten weet te motiveren voor de strijd tegen de tirannie van de Engelsen. Zijn standbeeld staat bij de ingang van Kasteel Edinburgh.

Wanneer het faalt, dan wijten we dit ook aan de heldenleider(s). De leider was immers verantwoordelijk voor het resultaat en heeft slecht werk geleverd, oftewel is die positie niet waard. In de politiek zien we het regelmatig gebeuren, de minister moet opstappen vanwege fouten van het ministerie. Er moeten dan koppen rollen en het hele team ontslaan is geen optie. Met het aantreden van een nieuwe leider komt een hernieuwd vertrouwen dat hij of zij ons van de afgrond zal redden. Maar verandert er dan wezenlijk iets?

Onderschatting van de invloed van volgers

Het is interessant dat we de resultaten van een groep mensen zo graag toeschrijven aan één persoon. Martin Luther King emancipeerde de Afro-Amerikanen in de Verenigde Staten. Nelson Mandela eindigde het apartheidsregime in Zuid-Afrika. We willen hier de invloed van deze mensen op hun land en de wereld niet miskennen, integendeel juist. Ze hebben met hun boodschap miljoenen mensen weten te inspireren en samengebracht. Ze zijn symbool geworden voor deze belangrijke momenten in de wereldgeschiedenis, omdat ze de belichaming zijn geworden van de verandering die velen voor ogen zagen. Maar daarmee moeten we de invloed van de zogenaamde ‘volgers’ niet onderschatten. De vraag die we willen stellen is of het feitelijk deze enkele personen waren die voor de verandering zorgden. Of was het de boodschap die ze uitdroegen die een grote groep mensen wist te verbinden?

De boodschap als lijm

De boodschap van Martin Luther King en Nelson Mandela is er één die aanspraak doet op wat velen erkennen en belangrijk vinden. Het is een visie die mensen het waard vinden om na te streven. De boodschap zorgt voor een gevoel van verbinding, de realisatie dat je niet de enige bent. Sociaal psycholoog Dacher Keltner concludeert na decennialang onderzoek naar invloed: zij die verbindende verhalen vertellen, krijgen duurzaam invloed toegekend. Het brengt mensen op één lijn, beweegt ze om gezamenlijk in actie te komen en hun handelingen op elkaar af te stemmen. De uiteindelijke verandering vloeit voort uit dit proces, de interactie tussen al deze individuen die dezelfde boodschap onderschrijven. Martin Luther King en Nelson Mandela hebben een belangrijke initiërende rol vervuld, maar de invloed (het leiderschap) is niet alleen aan hen toe te schrijven. Zodra hun boodschap geen resonantie zou vinden, was er niets veranderd.

 De menigte bij de beroemde 'I have a dream'-speech van Martin Luther King  Bron: Wikipedia

De menigte bij de beroemde 'I have a dream'-speech van Martin Luther King
Bron: Wikipedia

Groepen kunnen tot mooie dingen komen, ook zonder centrale leider

Dat alle resultaten terug te voeren zijn naar de invloed vanuit één centraal coördinatiepunt is een hardnekkige zienswijze die we in alle facetten van organisaties toepassen. In zijn hoofdstuk in het boek ‘Gespreid leiderschap in het onderwijs’ laat filosoof Aldo Houterman zien dat deze manier van denken zelfs terug te vinden is in de manier waarop we naar onszelf als organisme kijken: ons hoofd stuurt ons lichaam. Toch zijn er legio voorbeelden waarbij een groep mensen tot mooie dingen is gekomen, zonder dat je duidelijk één centrale leider kunt identificeren. In het boek Drive komt Dan Pink met een interessant voorbeeld:

Stel je voor dat we je vragen: welke van de volgende twee encyclopedieën is betrouwbaar en zal het meest gebruikt worden?

Encyclopedie 1 wordt gemaakt door een gevestigde uitgever, die experts en schrijvers betaald om bestaande kennis over een grote variatie aan onderwerpen op te schrijven. Het hele project wordt overzien door een aantal coördinatoren die de deadlines in de gaten houden en zorgen dat alles binnen het budget blijft. De encyclopedie verschijnt nadat de eerste versie is ontwikkeld achter een betaalmuur op internet.

Encyclopedie 2 begint direct op internet en wordt gaandeweg gevuld en geüpdatet. Het is voor iedereen mogelijk om iets toe te voegen of aan te passen op de website. Dit gebeurt volledig vrijwillig, niemand krijgt betaald voor het opschrijven van zijn of haar kennis. Er zijn geen centrale coördinatoren die de kwaliteit in de gaten houden, dat wordt gedaan door kleine gemeenschappen van vrijwilligers die affiniteit met een thema of onderwerp hebben. De encyclopedie is voor iedereen gratis toegankelijk.

Het antwoord op de vraag is nu wellicht makkelijk. Wikipedia heeft duidelijk gemaakt dat encyclopedie 2 betrouwbaar is en veel gebruikt wordt. Maar als we het succes van Wikipedia nou niet kenden? Had je 20 jaar geleden nog steeds encyclopedie 2 geantwoord?

Een gezamenlijk doel zorgt voor gedeelde verantwoordelijkheid

Het voorbeeld van Wikipedia laat zien wat de kracht van een gedeeld doel is en dat dit zelfs de noodzaak van een centraal sturingsorgaan wegneemt. Sterker nog, het laat zien dat juist doordat er geen centrale sturing is er de ruimte ontstaat voor iedereen om invloed uit te oefenen. Daarbij ontstaat er geen chaos. Er is juist een hele duidelijke coördinatie die belegd is bij de mensen die expertise en affiniteit hebben met een onderdeel of onderwerp. De coördinatie komt voort uit het gezamenlijke doel, de wil om een betrouwbare encyclopedie te creëren die gratis toegankelijk is voor iedereen. Dat beweegt mensen om hun acties op elkaar af te stemmen, omdat ze erkennen de ander nodig te hebben om het doel te bereiken. De aanwezigheid van een leidinggevende zou ze van deze verantwoordelijkheid ontslaan, het is immers de taak van de leider om alles op elkaar af te stemmen ook wanneer hij of zij helemaal geen expert is op dit gebied.

Stefan van Langevelde